;

دريافت نقشه پهنه بندي اقليم استان اردبيل

1) توده هواهائي كه استان اردبیل را تحت تاثيرقرار مي دهند[1]

الف) وضعيت جوي در فصل بهار عمدتاً ناپايدار بوده و هوا دوره انتقالي خود را مي گذراند. و قسمت اعظم ريزش هاي جوي حاصل از سامانه كم فشار ديناميكي مديترانه اي در بخش غرب كشور اتفــــــــــاق مي افتد با اين وجود عبور چنين سامانه هايي در بارندگي استان اردبیل بي تاثير نيست بطوريكه مقداري از بارش بهاري استان ناشي از سامانه مديترانه اي و بخش  نيز ناشي از نفوذ زبانه پرفشارهايي است كه مركز آنها در شمال درياي سياه و درياي خزر مستقر مي شود كه عمدتاً اين وضعيت با شارش هاي ناپايدار در سطـــوح فوقاني جو همراهي دارد نفوذ سامانه های بارش زا با منشاء دریای مدیترانه و سیاه و افت قابل ملاحظه ارتفاع فشار در لايه مياني جو با گراديان شديد خطوط هم ارتفاع و همراهي آن با نفوذ بيشتر زبانه هاي پرفشار سطح زمين علاوه بر بارش چشمگير در كل استان اردبيل ، باعث افت دما گاهی تا 15 درجه سلسيوس بویژه در نواحي مركزي و جنوبي استان می گردد (نمونه دهه دوم فروردین 1383)

ب) با آغاز دوره گرم سال معمولاً استقرار كم فشار حرارتي را در سطح زمين و واچرخند جنب حاره اي را در تراز فوقاني جو بر روي غالب نقاط كشور حاکم می شود حضور فصلي واچرخند جنب حاره اي ، مانع عبور جريانات ناپايدار عرضهاي مياني از روي ايران مي شود با اين وجود گاهي با تضعيف سيستم فوق و عقب نشيني آن به سمت عرضهاي جنـوبي ، سامانه هاي عرض هاي ميــاني اجازه عبـور از نوار شمالي كشور را پيدا مي كنند كه اين وضعيت چنانچه با نفوذ جريانات شمالي در سطح زمين بر روي درياي خزر ، شمال غرب کشور و استان اردبیل همراه باشد فعاليت بارشي را در روي منطقه بدنبال خواهد داشت

ج) با شروع فصل پاييز و تغيير علامت زاويه ميل خورشيدي و بدنبال آن كاهش تدريجي دماي هوا ، كم فشار حرارتي مستقر در مركز ايران نيز بتدريج به سمت عرضهاي جنوبي كشور نقل مكان كرده و زمينه لازم جهت نفوذ سامانه هاي عرضهاي مياني بر روي نوار شمالي كشور و استان اردبیل فراهم گرديده كه در پي آن فصل بارندگي منطقه نيز آغاز مي شود در سطح زمين ، پرفشار سيبري از شمال شرق و يا شمال وارد كشور شده و زبانه هاي آن شمال غرب و استان اردبيل را تحت تاثير قرار مي دهد هماهنگ با آن اگر شارش هاي ناپايدار جوي در لايه مياني جو ، بصورت ناوه ژرف ،  شمال غرب كشور را تحت تاثير قرار دهد افت محسوس دما همراه با بارش هاي تداوم دار در سطح استان رخ مي دهد(نمونه بارش 39 و 55 ميليمتري از ايستگاه سينوپتيك اردبيل در 14 و 15 مهر 1361)

د) در فصل زمستان كشور ايران به تناوب تحت تاثير سامانه هاي كم فشار ديناميكي از جمله مديترانه اي ، سوداني و ساير سيستمهاي ديناميكي ناشي از درياي سياه قرار مي گيرد مسير حركت هر يك از اين سامانه ها در هر منطقه متفاوت بوده و ميزان بارش حاصل از آنها بستگي به طول موج ، مسيرحركت و ميزان رطوبت سامانه و همچنين ميزان تقويت يا تضعيف آن در طول مسير دارد در اين ميان استان اردبیل بعنوان يكي از استان هاي شمال غرب با حدود عرض جغرافيايي بين 37 تا 39 درجه شمالي تحت تاثير سامانه هاي كم فشار ديناميكي ناشي از درياي سياه و مديترانه و سامانه هاي پرفشار سيبري و پرفشار منشعب از اروپاي شرقي قرار مي گيرد كه گاه بارش هاي حاصل از آنها در استان قابل تــوجه مي باشد در ماه ژانویه وقتی در سطوح میانی جو شارشهای ناپایدار ، منطقه را تحت تاثیر  قرار داده و ناوه ارتفاعی روی دریای خزر قرار می گیرد همراه با پرفشارهای سطح زمین بارشهای بسیار خوبی در استان اردبیل رخ می دهد نمونه آن بارش 43 میلیمتری در دی ماه 1361 می باشد.(دو برابر بیش از نرمال) این گونه بارشها با ریزش زبانه پرفشار سرد سیبری بصورت برف در منطقه رخ می دهد. در برخی از سالها از دهه سوم بهمن ماه با گسترش کم فشارسطح زمین از عرض های پایین بطرف شمال کشور و در نتیجه عقب نشینی پرفشارها ، وزش بادهای گرم در مناطق مرکزی اردبیل باعث افزایش دما و حتی گاهی ذوب پوشش برف مناطق کوهستانی می گردند. گسترش کم فشارهای حرارتی طی سال های اخیر روند افزایش و مشهودتری داشته است.کم فشار سطح زمین علاوه بر اینکه بر دمای هوا تاثیر می گذرد ( دمای نرمال فوریه 0.7- سانتیگراد می باشد که در بهمن ماه 1383 به 3.2 درجه افزایش یافته ) باعث کاهش بارندگی نیز می شود( بارش نرمال فوریه 21 میلیمتـر می باشدکه در بهمن ماه 1383 به 6.9 میلیمتر کاهش یافته است).

 

---

2) بارندگي ساليانه [2] :

با بررسي آمار بارندگي شبکه ايستگاههاي بارانسنجي استان چنين استنباط مي گردد :

1- غرب استان اردبيل ( مناطق منتهي به رشته کوه سبلان ) داراي بيشترين مجموع بارش ساليانه مي باشد . در اين مناطق ميانگين بارش سالانه بين 400 تا 500 ميليمتر برآورد مي شود.

2- مناطق جنوبي استان اردبيل (شهرستان خلخال ) داراي بارش ساليانه در حدود 350 ميليمتر مي باشد.

3- مناطق شمالي استان ( شامل شهرستانهاي پارس آباد ، بيله سوار و قسمتهايي از گرمي ) کمترين بارش ساليانه را دارند . ( 210 تا 240 ميليمتر )

4- برآورد معادله سه بعدي بارندگي سالانه در استان اردبيل به شرح ذيل است :

 Rain = 807.5 – ( X * 6.9 ) – ( Y * 5.8 ) – ( Z * 0.05         

که در آن X  طول جغرافييي  ،  Y عرض جغرافييي و Z ارتفاع بر حسب متر مي باشد. به عنوان نمونه برآورد بارش سالانه ايستگاههي سينوپتيک و چند نقطه شناخته شده استان در جدول ذيل آورده شده است:

X	Y	Z	Rain
47.63	38.40	1568.5	334.7	مشگين شهر
48.50	37.61	1796	345.5	خلخال
47.92	39.65	75	245.0	پارس آباد
48.29	38.22	1332	318.4	اردبيل
48.07	38.15	1692	339.8	سرعين
47.53	38.68	705	287.3	مشيران
48.20	37.59	1139	312.3	فيروز آباد
47.87	38.28	3710	449.0	پناهگاه
47.77	38.24	4811	509.2	قله سبلان
47.92	38.15	3061	414.5	آلوارس

---

2) بارش هاي رگباري  [2] :

1- بارش هاي رگباري در استان اردبيل نسبت عکس با ميانگين مجموع بارش هاي ساليانه دارد . بطوريکه شدت رگبار در نواحي شمالي استان بيشتر از مناطق مرکزي و جنوبي استان است  

2- شدت رگبار 6 دقيقه ي با دوره بازگشت 2 ساله در مناطق شمالي بيش از 40 ميليمتر ، در نواحي جنوبي حدود 27 ميليمتر ، در نواحي مرکزي حدود 24 ميليمتر و در نواحي غربي حدود 21 ميليمتر مي باشد.

 3- شدت رگبار 60 دقيقه ي (يک ساعتي )با دوره بازگشت 2 ساله در مناطق شمالي بيش از  9 ميليمتر و در نواحي جنوبي و مرکزي حدود 6.5 ميليمتر مي باشد.

حداکثر بارندگي 24 ساعتي ايستگاههاي سينوپتيک هواشناسي استان به شرح ذيل  مي باشد:

نام ايستگاه	پارس آباد	اردبيل	خلخال	مشگين شهر
ميزان بارندگي 24 ساعته	98 ميليمتر	63 ميليمتر	46 ميليمتر	46 ميليمتر
تاريخ وقوع	چهارم مهر سال 1374	چهاردهم آبان ماه سال 1373	هيجدهم آذر ماه سال 1370	چهارم ارديبهشت ماه سال 1374

---

3) احتمال وقوع اولين بارش برف در اردبيل [2] :

1- با احتمال رخداد 6.7 درصد اولين بارش برف در شهر اردبيل در نيمه اول هر مهرماه خواهد بود

2- با احتمال رخداد 16.7 درصد اولين بارش برف در شهر اردبيل در نيمه دوم هر مهرماه خواهد بود

2- با احتمال رخداد 36.7 درصد اولين بارش برف در اردبيل در نيمه اول هر آبان ماه خواهد بود

3- با احتمال رخداد 56.7 درصد اولين بارش برف در اردبيل در نيمه دوم هر آبان ماه خواهد بود

4- با احتمال رخداد 70 درصد  اولين بارش برف در شهر اردبيل در نيمه اول هر آذرماه خواهد بود

5- با احتمال رخداد 90 درصد  اولين بارش برف در شهر اردبيل در نيمه دوم هر آذرماه خواهد بود

6- با احتمال رخداد 100 درصد  اولين بارش برف در اردبيل در نيمه اول هر دي ماه خواهد بود

---

4) احتمال وقوع آخرين بارش برف در اردبيل (در فصل بهار) [2] :

با بررسي 30  سال آمار بارش برف ( طي دوره آماري 1355  لغايت مهرماه 1384 ) موارد زير مشخص شده اند :

1- طي اين 30 سال تنها 3 مورد بارش برف در بهار اتفاق نيافتاده است . (حدود 23.3 %)

2- در ده روز اول احتمال رخداد بارش برف در اردبيل در حدود 13 درصد مي باشد

3-  از دهه دوم فروردين تا پايان دهه اول ارديبهشت (جمعا يک ماه) احتمال رخداد بارش برف در حدود 60 درصد مي باشد

درصد احتمال رخداد	فراواني آخرين بارش برف در فصل بهار
13.4	4	دهه اول فروردين
20	6	دهه دوم فروردين
20	6	دهه سوم فروردين
20	6	دهه اول ارديبهشت
10	3	دهه دوم ارديبهشت
3.3	1	دهه سوم ارديبهشت
3.3	1	دهه اول خرداد

---

5 ) دماي هوا [2] :

توزيع دماي هوا در سطح استان متناسب با توپوگرافي و ساير ويژگيهاي طبيعي آن است نواحي پست واقع در دره رودخانه ارس و دشت مغان گرمترين و ارتفاعات سبلان سردترين مناطق استان مي باشند. ميانگين سالانه دماي هوا بين 7.9 تا 15.2 درجه سلسيوس در نوسان مي باشد. ميانگين حداكثر درجه حرارت در بين ايستگاههاي استان بين 14.3 تا 20.5 درجه سلسيوس و ميانگين حداقل درجه حرارت اين ايستگاهها بين 1.5 تا 9.7  درجه سلسيوس متغير مي باشد ولي وجود درجه حرارتهاي مطلق بين 38.5- تا 44 درجه سلسيوس به ترتيب در ايستگاههاي فيروزآباد خلخال و مشيران است كه حاكي از اختلاف شديد دمائي مي باشد .

---

 6 ) تعدادروزهاي يخبندان [2] :

تعداد روزهاي يخبندان سالانه در نواحي مركزي و جنوبي استان بيشتر از مناطق شمالي است و درنقاط مرتفع و برف گير استان ، تعدادروزهاي يخبندان به حدود 6 تا 8 ماه درسال هم مي رسد.

براي برآورد تعداد روز يخبندان بري نقاط مختلف استان از معادله سه بعدي زير جهت ترسيم نقشه استفاده گرديد :

F= (X * 28.88 ) - (Y * 24.85) + (Z * 0.03) - 354

که در آن :

F = ميانگين تعداد روز يخبندان سالانه

X = طول جغرافيايي

Y = عرض جغرافيايي

Z = ارتفاع به متر

برآورد تعداد روزهاي يخبندان از روي معادله فوق بري اردبيل 127 ، مشگين شهر 98 ، پارس آباد 53 ، خلخال 151 ،  سرعين147 ، فيروزآباد كوثر 162 ، پيست اسکي آلوارس 160 ، پناهگاه سبلان 180 و قله سبلان 240 روز است .

---

7 ) توفان رعدوبرق [2] :

ايستگاه سينوپتيك اردبيل بطور متوسط در هر سال تقريبا 18 روز توام با توفان رعدوبرق رخ مي دهد كه فراواني آن در ماههاي ارديبهشت و خرداد كه ماههاي گذرفصل سرد به فصل گرم استان است ، بيشتر از ساير ماههاي سال مي باشد.

 با تحليل آمار تعداد روزهاي همراه با توفانهاي رعدوبرق نتايج زير استنباط مي گردد :

1- ميانگين تعداد روزهاي همراه با رعدوبرق در استان اردبيل به نسبت نواحي شرقي و شمالي آذربايجان کمتر مي باشد .   

2- بيشترين رعدوبرق اتفاق افتاده در سال ، در استان آذربايجانشرقي و شمال آذربايجانغربي مي باشد. 

3- کمترين آذرخش در نواحي مرکزي استان اردبيل و جنوب آذربايجانغربي طي سال رخ مي دهد.

4-در مناطق جنوبي استان اردبيل (شهرستان هاي خلخال و کوثر ) احتمال رخداد آذرخش در طول سال بيشتر از ساير مناطق استان مي باشد.  

5- در ارديبهشت ماه بيشترين احتمال رخداد رعدوبرق در نواحي مختلف استان وجود دارد . ( بطور متوسط 5 روز در ماه )

 جدول ميانگين تعداد روزهاي همراه با رعد و برق در مناطق مختلف استان

سالانه	زمستان	پاييز	تابستان	بهار
12	0	1	3	8	پارس آباد
10	0	1	3	6	مشگين
18	0	2	5	11	اردبيل
20	1	2	5	12	خلخال

---

8 ) بادهاي عمومي استان عبارتنداز [2] :

- بادشرقي : در فصول مختلف سال كه به باد مه يا باد خزري معروف است از طرف شرق به طرف غرب مي وزد و رطوبت درياي خزر را با خود به مناطق مختلف   مي آورد.

- بادغربي : اين باد نيز در فصول مختلف سال مي وزد و در اصطلاح محلي به بادگرميچ معروف است و در اثر عبور توده هواي مديترانه اي و درياي سياه اتفاق مي افتد و معروفترين باد در منطقه بشمار مي رود كه سبب تبخير و خشكاندن زمين مي شود.

الف ) بررسي بادهاي توفنده در يستگاه سينوپتيک اردبيل

1- طي دوره آماري مورد بررسي (از ارديبهشت سال 1355 لغايت اول آبان 1384 ) جمعا  2721  باد

 با سرعت 10 متر بر ثانيه و بالاتر از آن ثبت شده است.

2- مرداد ماه با 295 باد (مساوي و بيش از 10  m/s) بيشترين بادهاي توفنده را در اردبيل دارد.

3- در آبان ماه کمترين بادهاي توفنده رخ مي دهد ( 155 باد (مساوي و بيش از 10  m/s))

4- نادرترين و شديدترين توفاني به ثبت رسيده طي دوره آماري در ايستگاه اردبيل  با سرعت 35 متر بر ثانيه ( معادل 126 كيلومتر بر ساعت) در روز 19  اسفند سال 1383 از سمت غرب وزيده است.

5- بادي با سرعتي 34 متر بر ثانيه (معادل 122 كيلومتر بر ساعت)  در دهم اسفند سال 1362 از سمت جنوب غربي وزيده است.

6- همچنين بادي به شدت 33 متر بر ثانيه ( معادل 119 كيلومتر بر ساعت ) در اول دي ماه 1365 از سمت جنوب غربي وزيده است.

7- در 16 اسفند 1382 توفاني با سرعت 32 متر بر ثانيه ( معادل 115 km/h) از سمت غرب وزيده است.

8- در حدود 91 درصد بادهاي تند بين 10 تا 15 متر بر ثانيه سرعت دارند

9- باد غالب بادهاي توفنده اردبيل شرقي مي باشد (42 درصد)

10- باد نائب غالب بادهاي توفنده اردبيل جنوب غربي مي باشد (30 درصد)

11- بادهاي بسيار توفنده  (بالاتر از 30 متر بر ثانيه) داراي جهت هاي غربي و جنوب غربي مي باشند.

ب ) بادهاي توفنده در يستگاههاي سينوپتيک ديگر استان

1- بادهاي غالب مشگين شهر 9 ماه از سال جنوب غربي و سه ماه شمال غربي مي باشد و سرعت بادغالب بين 2/4 تا2/8 متربرثانيه مي باشد. حداكثر سمت و سرعت باد در طول دوره آماري 40 متربرثانيه ازسمت جنوب مي باشد که در تاريخ 16/12/1382  اتفاق افتاده است.

2- بادهاي غالب شهرستان خلخال 7 ماه غربي و5 ماه شرقي مي باشد و بادغربي با سرعت 3/4 متربرثانيه باد غالب و حداكثر سرعت باد اتفاق افتاده جنوبغربي با 30 متربرثانيه است. (در تاريخ 11/12/1382)

3- در پارس آباد باد غالب شرقي با 5 متربرثانيه و حداكثر سرعت اتفاق افتاده جنوبشرقي با 19 متربرثانيه مي باشد. (در تاريخ16/12/1382 )

---

9) اقليم اردبيل [2] :

موقعيت خاص جغرافيائي استان اردبيل سبب گرديده است كه اين استان درفصلهاي سرد سال تحت تاثير توده هواهاي مهاجراز شمال ، شمال غرب و غرب قرار گيرد. درفصل تابستان نيز گاهي سيستم هاي كم فشار باران زائي تاثير گذاشته و بارندگي هاي تابستانه را در اين مناطق باعث ميگردد. بخشهائي از استان تحت تاثير اقليم خزري قرارداشته و درياي خزر در شرق استان بر شرايط دمائي و رطوبتي آن اثر مي كند و موجب تعديل آب و هوا در آن مناطق مي شود. باعنايت به اينكه استان از دو بخش كوهستاني سرد و جلگه اي معتدل تشكيل شده و به تبع عوامل طبيعي و جغرافيائي ، داراي تنوعات اقليمي قابل توجه است . اما ويژگي سردي كه ناشي از تاثير توده هاي هواي سرد شمالي ، ارتفاع و عرض جغرافيائي است ، صفت مشترك اقليم هاي گوناگون استان گرديده و حتي در پست ترين نقاط استان كه طبيعتا داراي اقليم معتدل هستند بطور متوسط درحدود 61 روز از سال داراي شرايط يخبندان بوده و سردي هوا برتمامي استان و كليه اقليم ها كم و بيش تاثير مي گذارد. جدول ذيل اقليم و پوشش گياهي مناطق مختلف استان را نشان مي دهد .

نام ايستگاه	نوع اقاليم براساس روش آمبرژه	نوع پوشش گياهي
اردبيل	نيمه خشك سرد	استپي
پارس آباد	نيمه خشك معتدل	استپي
خلخال	نيمه مرطوب سرد	معتدل جنگلي
فيروز آباد	نيمه خشك سرد	استپي
سرعين	نيمه مرطوب سرد	معتدل جنگلي
مشيران	خشك معتدل	بياباني
نمين	مرز بين خشك و نيمه مرطوب و سرد	مرز بين استپي و معتدل جنگلي
نير	نيمه خشك سرد	استپي

 

ماخذ:

[1] : امکانسنجی باروری ابرها در استان اردبیل با تاکید بر تحلیل نیمرخ جو - رسول همتي

[2] : پروژه بررسي نقش تغييرات اقليمي در تشديد يا کاهش بلاياي جوي و اقليمي استان اردبیل - رسول همتي ، علی دولتی مهر ، عظیم نصیری ، اسرافیل گلمحمدی